Домой Дүйнө FT: Кыргызстандын жаңы президенти сынчылардын “диктатура” жөнүндөгү дооматтарын четке какты

FT: Кыргызстандын жаңы президенти сынчылардын “диктатура” жөнүндөгү дооматтарын четке какты

Садыр Жапаровдун ‘FINANCIAL TIMES’ гезитине берген маеги. 28.01.2021

Садыр Жапаров президенттиктин ыйгарым укуктарын күчөтө турган конституциялык өзгөртүүнү коргоп жатат.

Генри Фой.  Москва 28.01.2021

Кыргызстандын жаңы президенти өзүнүн реформалары менен өлкөнү жеке башкарууга түртөт деген сындарды четке кагып, Борбор Азиядагы жыйырма жылдык саясий туруксуздукту конституциялык реформа аркылуу токтотуп, анын кеңсесинин ыйгарым укуктарын кескин күчөтөт деп убада берди…

Бейшемби күнү расмий түрдө ант берип, кызматына киришкен Садыр Жапаров Financial Times гезитине билдиргендей, 2005-жылдан берки үч ыңкылаптан кийин өлкөдө коррупция менен күрөшүү жана калкты бириктирүү үчүн күчтүү лидер керек.

“Бул жерде жоопкерчилик маселеси. Президентке көбүрөөк ыйгарым укук берилиши керек, бирок жоопкерчилик дагы жогору болуш керек”, – деди Жапаров мырза инаугурациясынын алдында берген маегинде.

«Биздин эл президенттик бийликти тандап алды. Ошентип, мындан ары бир адам баардыгы үчүн жооп берет” 

Жапаров мырзанын президенттикке шайланышы адаттан тышкары шартта болду. Былтыр октябрда аны парламенттик шайлоонун бурмаланышына нааразы болгон тарапташтары түрмөдөн бошоткон. Андан кийин нааразы болгондор ошол кездеги президентти кызматтан кетүүгө мажбурлады жана өлкө парламенти Жапаров мырзаны президенттин милдетин аткаруучу кылып дайындады. 

Бул ыңкылап 2005 жана 2010-жылдары шайланган президенттерди кызматттан кетиргендей, бул ирет да ушундай жол менен ишке ашты. Советтер Союзунан көз карандысыздыкка ээ болгон Кыргызстанда 29 жылдын ичинде 30 адам өкмөттү башкарган. 

“Өлкөнүн тарыхында үч революция болуп, алардын бардыгы шайлоонун натыйжаларын бурмалоодон улам болду”, – деди Жапаров мырза. 

«Бирок мындай нерсе кайталанбайт. Төртүнчү революция кабыл алынгыс жана болбойт» – убада берди. 

Жапаров мырза ушул айдын башында расмий түрдө 80 пайыздык колдоо менен шайланды. Ал эми референдумду шайлоочулардын көпчүлүгү өлкөнүн парламенттик республикадан президенттик башкарууга өтүшүн да колдоду. 

Бул жагдай айрым жарандык активисттер, укук коргоо уюмдарынын арасында Жапаров мырза коңшулаш Владимир Путин же Нурсултан Назарбаевдикине окшош режим орнотуп, Кыргызстандын бийлигин Борбор Азиянын постсоветтик аймагында жападан-жалгыз демократиялык башкарууну жок кылат деген кооптонууну жаратты.

“Жарандык коом бизди бийликти узурпациялоого аракет кылып жатат деп айыптап жатат. Бирок, бул негизсиз”, – деди ал. 

«Мен Кыргызстандагы каталарды оңдоо жоопкерчилигин алдым. Мен өзүмө толугу менен ишенем жана диктатурага жол бербейм. Мен демократиялык көз караштагы адаммын. 

«Мен диктатура деген эмне экендигин билем. Мен акыйкатсыздык деген эмне, мыкаачылык менен мыйзамсыздыкты көргөм », – деп кошумчалады ал.

“Жаңы система бир кишинин бийлигин орноткон жок.” Жапаров мырза сынчылардын “кыргыз Трампымын” деп шылдыңдашына жооп кылып күлүп, бирок өзүнүн күчтүү ыйгарым укуктарын коррупцияга каршы кеңири күрөштү баштоого жумшай тургандыгын айтты.

Ал ошондой эле айрым эл аралык шайлоо байкоочуларынын президенттик шайлоодогу атаандаштарынан кыйла ашып түшкөндүгү үчүн айткан сындарын четке кагып, башка талапкерлер шайлоодо аз гана каражат жумшаганы үчүн чечими бурмаланды деп билдирди.

“Мен Дональд Трамптын эмне деп айтканын билбейм, бирок мен өз оюм менен гана бөлүшө алам” деди ал. «Мага чейин коррупция кеңири жайылып, кулач жайган. Бюрократиялык тоскоолдуктар жана пара берүү болгон. Мен паракорчулукту жоюп, бюрократияга чекит коё алам деп ишенем “.

Жапаров мырзанын айтымында, 98 кишиден турган Конституциялык кеңеш жаңы конституциянын долбоорун иштеп чыгып, ал референдумга коюлат. Ал долбоордо президенттик мөөнөт алты жылдан беш жылга чейин кыскартылып , бир адамга эки жолу мөөнөт берилет. Жаңы документ Кыргызстандын светтик республика статусун өзгөртпөйт жана чет элдик инвестицияларды коргоо боюнча бир катар чараларды камтыйт.

Ошондой эле, Жапаров чет өлкөлүк инвесторлорду тартуу үчүн өлкөдө алгачкы атайын мекеме түзөрүн айтып, өлкөнүн экономикасын көтөрүү үчүн чет өлкөлүк инвестицияны “алмаштыргыс мүмкүнчүлүк” деп атады.

Бул президенттин кескин өзгөрүүсүн билдирет. Анткени буга чейин  Канаданын ири Кумтөр алтын кенин улутташтыруу демилгесинен улам соттолуп, жазага тартылган. 

Бүгүнкү күнү ал улутташтыруу көз караштарды четке кагып: “Андан бери көп нерсе өзгөрдү” деп түшүндүрүүдө.

Кыргызстанда Россиянын аскер базасы жайгашкан, ал эми Москва стратегиялык өнөктөш деп эсептелет. Бирок ал ошондой эле Россия менен региондогу үстөмдүк кылган геосаясий оюнчунун ролун талашып жаткан чыгыш коңшусу Кытай менен ишкердик жана соода байланыштарын кеңейтүүгө аракет кылды.

Жапаров мырза Кытай жана Россия, Борбор Азия өлкөлөрүндө, мисалы, Кыргызстанга таасир этүү жаатында атаандашып жаткандыгы жөнүндө “берилгендиктин белгилери бар экендигин” моюнга алды, бирок атаандаштык “анчалык деле мааниге ээ эмес” деди. 

“Бардык милдеттенмелерибиз аткарылат. Биздин эл аралык өнөктөштөр менен болгон мамилебиз узак мөөнөттүү келечекте туруктуу бойдон калат ”, – деп кошумчалады ал.

8 миллиард долларлык Кыргызстандын экономикасы негизинен Россиядан келген эмгек мигранттарынын акча которууларына таянат. 

Жапаров мырзанын айтымында, анын администрациясы ушул жылы мамлекеттик турак жай жана өкмөт колдогон инвестициялык долбоорлор аркылуу четтеги мигранттарды өлкөгө кайтаруу  максатында демилге көтөрөт.

“Тилекке каршы, жогорку потенциалы жана билими бар жаштар, өз билимин, тажрыйбасын жана жөндөмүн колдоно албай, өлкөдөн чыгып кетишет”, – деди ал. “Биз аларды өз мекенине алып келишибиз керек”.

© 2021